Chanoyu: de weg van de Japanse thee

In de zesde eeuw werd uit China de thee samen met het boeddhisme Japan binnengebracht. Daar werd hij in kloosters gebruikt vanwege de gezonde en opwekkende eigenschappen, maar net als bij het boeddhisme duurde het eeuwen voor de thee in Japan echt aansloeg. Vanaf de twaalfde eeuw organiseerde de adel zogenaamde tocha: wedstrijden, waarbij onder meer naar de herkomst van de thee geraden werd. Dit soort bijeenkomsten voor kenners had in de vijftiende eeuw zijn hoogtepunt in de Higashiyama-cultuur onder shogun Ashikaga Yoshimasa. Onder invloed van de monnik Ikkyu plaatste één van Yoshimasa’s latere theeleraren, de priester Murata Shuko, het drinken van thee voor het eerst in de context van Zen en bezinning. Bescheidenheid en teruggetrokkenheid maakten deel uit van het nieuwe concept. De envoudige stijl van Shuko werd soan cha genoemd: thee in een hutje met een dak van stro. De koopman Takeno Jo-o werd zijn opvolger en introduceerde een belangrijk concept toe aan de thee: wabi. Wabi thee was ingetogen en gebruikte eenvoudige, gewone voorwerpen in plaats van ostentatieve, dure stukken.

Urasenke

De belangrijkste leerling van Jo-o, Sen no Rikyu (1521-1591) wordt beschouwd als de grondlegger van drie theescholen van de Sen-familie: Urasenke, Omotesenke en Mushakojisenke. Een aantal leerlingen begon na zijn dood door seppuku, opgedragen door shogun Hideyoshi, eigen scholen, maar zijn achterkleinzonen stichtten deze drie, die nog steeds bestaan. Rikyu vervolmaakte de wabi cha van zijn leermeester en bracht de essentie van de theeceremonie terug tot vier begrippen: harmonie, respect, reinheid en afzondering. Hij schreef:

    Chanoyu, dat is
    enkel water verwarmen,
    thee maken,
    en het vervolgens drinken.
    Dat moet je begrijpen.

De theeceremonie werd een manier om – ver van het politieke, religieuze en economische wereldtoneel – waardering op te brengen voor het eenvoudige, het natuurlijke, het creatieve en diepzinnige. Chanoyu is de meest complexe van alle Japanse kunsten, juist omdat zoveel van die traditionele kunsten er een belangrijke rol in spelen: (tuin-) architectuur, aardewerk, literatuur, chabana, lakwerk, budo, noh, wierrook, kookkunst, kalligrafie, kleding enzovoort. Maar ook de alledaagse Japanse gebruiken, attributen en omgang met elkaar, shinto, Zen zijn niet weg te denken. Veel van de regels voor het ontvangen van de gasten, het inrichten van de theekamer en het bereiden van de thee zijn afkomstig van het genie van Rikyu en worden nog altijd gebruikt.

Chabana

Chabana, ‘bloemen voor thee,’ is ogenschijnlijk de eenvoudigste vorm van ikebana (zie de ikebana-pagina op deze web site). Een simpele vaas met slechts enkele vers geknipte bloemen of takken staat op een houten bord in de tokonomo of alkoof. Het is de functie van deze schikking met een impressie bij de gasten de verbondenheid met en schoonheid van de natuur en het seizoen op te roepen. Sinds Shuko is zo’n schikking niet meer weg te denken uit de theekamer. De Japanse bloemsierkunst ontstond aanvankelijk in boeddhistische tempels, waar de priesters bloemen plaatsten voor de beelden van de boeddha. In de Rokkakudo-ji in Kyoto ontstond in de vijftiende eeuw Ikenobo, de oudste school in ikebana. De verticale schikkingen – tatebana – werden steeds groter en complexer en ontwikkelden zich tot de rikka-stijl. Tegelijk met de rikka-stijl ontwikkelde zich onder invloed van de theemeesters nageirebana, schikkingen waarbij de bloemen in een mandje opgehangen of in een vaas gezet worden zoals ze in het veld groeien. Uit de nageire-stijl, die nog altijd bestaat, ontwikkelde zich chabana zoals wij dat nu kennen. Een andere ontwikkeling vanuit nageire was de formelere en complexere seika-stijl, die in grotere ruimten of wederom in tempels werd toegepast.

Informatie

Lessen en chakai

Bij Shofukan wordt de thee in de Urasenke-traditie beoefend door een kleine keikokai (studiegroep). Er is een roji (theetuin) en een authentiek theehuis, Senshin-an, waarin u regelmatig chakai (korte theebijeenkomsten) kunt bijwonen. U kunt daarvoor onze agenda raadplegen. In Nederland worden op diverse locaties theelessen verzorgd door de Urasenke Netherlands Liaison Office.